მსოფლიო
პოლიტიკა
სამართალი

26

მარტი

დღის ზოგადი ასტროლოგიური პროგნოზი

ოთხშაბათი, მთვარის ოცდამეშვიდე დღე დაიწყება 06:43-ზე, მთვარე თევზებში გადავა 23:28-ზე კარგი დღეა ახალი საქმეების დასაწყებად. შანსი მოგეცემათ მოაგვაროთ ძველი პრობლემები. კარგი დღეა ბიზნესისა და სავაჭრო საქმეებისთვის; უფროს თაობასთან ურთიერთობისთვის, მათგან რჩევის მიღება. ურთიერთობის, საქმეების გარჩევას არ გირჩევთ. კარგი დღეა საქმიანობის, სამუშაო ადგილის შესაცვლელად. კარგია მოგზაურობის დაწყება. მცირე ფიზიკური დატვირთვა არ გაწყენთ, კარგი დღეა საოჯახო საქმეების შესასრულებლად. მოერიდეთ დიდი რაოდენობით სითხის, განსაკუთრებით ალკოჰოლის მიღებას. გაუფრთხილდით ფეხებს.
საზოგადოება
მეცნიერება
სპორტი
მოზაიკა
კონფლიქტები
სამხედრო
Faceამბები
კულტურა/შოუბიზნესი
კვირის კითხვადი სტატიები
თვის კითხვადი სტატიები
წელს შუა საუკუნეების ფილოსოფოსის, აბუ-ნასრ იბნ-მუხამმედ ალ-ფარაბის 1150 წლისთავი აღინიშნება
წელს შუა საუკუნეების ფილოსოფოსის, აბუ-ნასრ იბნ-მუხამმედ ალ-ფარაბის 1150 წლისთავი აღინიშნება

მიმ­დი­ნა­რე წელს იუ­ნეს­კოს ეგი­დით შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის აღ­მო­სავ­ლუ­რი ფი­ლო­სო­ფო­სის აბუ-ნასრ იბნ-მუ­ხამ­მედ ალ-ფა­რა­ბის 1150 წლის­თა­ვი აღი­ნიშ­ნე­ბა. ყა­ზა­ხე­თის­თვის ეს თა­რი­ღი გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლია, რად­გა­ნაც არის­ტო­ტე­ლეს და პლა­ტო­ნის მიმ­დე­ვა­რი, რო­მელ­მაც ძლი­ე­რი გავ­ლე­ნა მო­ახ­დი­ნა აღ­მო­სავ­ლე­თი­სა და და­სავ­ლე­თის ფი­ლო­სო­ფი­უ­რი სკო­ლე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა­ზე, ალ-ფა­რა­ბი და­ი­ბა­და თა­ნა­მედ­რო­ვე ყა­ზა­ხე­თის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე.

ფი­ლო­სო­ფო­სის სამ­შობ­ლო­ში იუ­ბი­ლე აღი­ნიშ­ნე­ბა სა­ხელ­მწი­ფო მას­შტა­ბით. ყა­ზა­ხე­თის რეს­პუბ­ლი­კის პრე­ზი­დენ­ტმა კას­სიმ-ჟო­მარტ ტო­კა­ევ­მა აღ­ნიშ­ნა თა­ნა­მედ­რო­ვე­ე­ბის მიერ ალ-ფა­რა­ბის მემ­კვიდ­რე­ო­ბის მნიშ­ვნე­ლო­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბა, რომ­ლე­ბიც დღეს გან­სა­კუთ­რე­ბულ მნიშ­ვნე­ლო­ბას იძე­ნენ სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი ცნო­ბი­ე­რე­ბის მო­დერ­ნი­ზა­ცი­ის კონ­ტექ­სტში და ახალ­გაზ­რდო­ბის ღი­რე­ბუ­ლე­ბე­ბის ორი­ენ­ტი­რე­ბის ფორ­მი­რე­ბი­სას.

წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში და­გეგ­მი­ლი იყო ფი­ლო­სო­ფო­სი­სად­მი მი­ძღვნი­ლი 500 მდე სხვა­დას­ხვა ღო­ნის­ძი­ე­ბის ჩა­ტა­რე­ბა, მათ შო­რის მრა­ვა­ლი სიმ­პო­ზი­უ­მი, სა­ერ­თა­შო­რი­სო კონ­ფე­რენ­ცი­ე­ბი და ა.შ. კო­რო­ნა­ვირუ­სის და კა­რან­ტი­ნის გამო ეს შეხ­ვედ­რე­ბი ტარ­დე­ბა ონ­ლა­ინ რე­ჟიმ­ში. მიმ­დი­ნა­რე წელს ასე­ვე გა­მო­ი­ცა ალ-ფა­რა­ბი­ზე მრა­ვა­ლი წიგ­ნი, ფილ­მი.

აღ­მო­სავ­ლე­თის გა­მო­ჩე­ნი­ლი მო­აზ­როვ­ნე აბუ ნასრ ალ-ფა­რა­ბი და­ი­ბა­და 870 წელს ქა­ლაქ ფა­რაბ­ში, რომ­ლე­საც მოგ­ვი­ა­ნე­ბით ოტ­რა­რი ეწო­და, რო­მე­ლიც მდე­ბა­რე­ობს იმ ად­გი­ლას სა­დაც მდი­ნა­რე არი­სი სირ­და­რი­ა­ში ჩა­ე­დი­ნე­ბა (რაც შე­ე­სა­ბა­მე­ბა თა­ნა­მედ­რო­ვე ყა­ზა­ხე­თის ოტ­რა­რის რა­ი­ონს სამ­ხრეთ ყა­ზა­ხე­თის ოლქს). ის გა­მო­სუ­ლია თურ­ქთა პრი­ვი­ლე­გი­რე­ბუ­ლი ფე­ნი­დან, რა­ზეც მე­ტყვე­ლებს სი­ტყვა „თარ­ხა­ნი“, მისი სრუ­ლი სა­ხე­ლის შე­მად­გენ­ლო­ბა­ში: აბუ-ნა­სირ მუ­ხამ­მად იბნ-მუ­ხამ­მად იბნ-თარ­ხან იბნ-უზ­ლაგ ალ-ფა­რა­ბი ათ-თურ­ქი.

მეც­ნი­ე­რე­ბის სა­ფუძ­ვლებს აბუ ნას­რი გა­ეც­ნო ოტ­რარ­ში, სა­დაც ის 20 წლამ­დე ცხოვ­რობ­და, და ჰქონ­და შე­საძ­ლებ­ლო­ბა გაც­ნო­ბო­და ფი­ლო­სო­ფი­ურ და სა­მეც­ნი­ე­რო ნა­წარ­მო­ე­ბებს, ზოგი მეც­ნი­ე­რის აზ­რით, იმ დრო­ი­სათ­ვის უმ­დიდ­რეს ოტ­რა­რის ბიბ­ლი­ო­თე­კა­ში, მსოფ­ლი­ო­ში მე­ო­რე წიგ­ნე­ბი­სა და ხელ­ნა­წე­რე­ბის რი­ცხვით სა­ხელ­გან­თქმუ­ლი ალექ­სან­დრი­ის წიგნ­სა­ცა­ვის შემ­დეგ.

ცხოვ­რე­ბის მრა­ვა­ლი წელი მან გა­ა­ტა­რა ბაღ­დად­ში, გა­მო­ჩე­ნი­ლი მეც­ნი­ე­რე­ბე­ბი­სა და მო­აზ­როვ­ნე­ე­ბის წრე­ებ­ში. კერ­ძოდ, ალ-ფა­რა­ბის ჰქონ­და შე­საძ­ლებ­ლო­ბა ძა­ლი­ან ადრე გაც­ნო­ბო­და არის­ტო­ტე­ლეს, პლა­ტო­ნი­სა და სხვა ძვე­ლი ბერ­ძნუ­ლი ფი­ლო­სო­ფო­სე­ბის ნაშ­რო­მე­ბის დედ­ნებს და გახ­და აღ­მო­სავ­ლე­თის პე­რი­პა­ტე­ტიზ­მის ერთ-ერთი ფუ­ძემ­დე­ბე­ლი, რას­თან და­კავ­ში­რე­ბი­თაც, მან მი­ი­ღო მეტ­სა­ხე­ლი „მე­ო­რე მას­წავ­ლე­ბე­ლი“ არის­ტო­ტე­ლეს შემ­დეგ.

ალ-ფა­რა­ბი­სა და არის­ტო­ტე­ლეს ბევ­რი სა­ერ­თო აქვთ: ფარ­თო და მრა­ვალ­მხრი­ვი სა­მეც­ნი­ე­რო ინ­ტე­რე­სე­ბი, ყო­ფი­ე­რე­ბის და მას­ში ადა­მი­ა­ნის ად­გი­ლის ფი­ლო­სო­ფი­უ­რად გა­აზ­რე­ბა, სი­ახ­ლო­ვე „სა­ყო­ველ­თა­ოდ მიჩ­ნე­უ­ლი აზ­რი­სა“ და ხალ­ხის პრაქ­ტი­კულ ცხოვ­რე­ბი­სე­უ­ლი სიბ­რძნი­სად­მი. ალ-ფა­რა­ბიმ სა­კუ­თა­რი წვლი­ლი შე­ი­ტა­ნა ლო­გი­კის მეც­ნი­ე­რე­ბა­ში, რო­მე­ლიც პირ­ვე­ლად ბერ­ძენ­მა წი­ნა­მორ­ბედ­მა შე­ი­მუ­შა­ვა.

  • ალ-ფა­რა­ბის მემ­კვიდ­რე­ო­ბა

აბუ ნასრ ალ-ფა­რა­ბის ინ­ტე­რეს­თა შო­რის იყო ას­ტრო­ნო­მია, ლო­გი­კა, მუ­სი­კის თე­ო­რია, მა­თე­მა­ტი­კა, სო­ცი­ო­ლო­გია, ეთი­კა, მე­დი­ცი­ნა, ფსი­ქო­ლო­გია, ფი­ლო­სო­ფია და სა­მარ­თა­ლი. ალ-ფა­რა­ბი ნამ­ყო­ფი იყო ბუ­ხა­რა­ში, მერ­ვი­ში, ხო­რან­ში, ალექ­სან­დრი­ა­ში, კა­ი­რო­შო, და­მას­კო­ში, ბაღ­დად­ში, რა­მაც ხელი შე­უ­წყო მო­აზ­როვ­ნის მრა­ვალ­მხრივ გან­ვი­თა­რე­ბას და 70-მდე ენი­სა და დი­ა­ლექ­ტის და­უფ­ლე­ბას (თა­ვი­სუფ­ლად ფლობ­და თურ­ქულ, არა­ბულ, ბერ­ძნულ, სპარ­სულ ენებს, რა­ზეც მოწ­მობს მისი ნა­მუ­შევ­რე­ბი სხვა­დას­ხვა აღ­მო­სავ­ლურ დი­ა­ლექ­ტებ­ზე).

მან და­ტო­ვა მდი­და­რი სა­მეც­ნი­ე­რო მემ­კვიდ­რე­ო­ბა - და­ახ­ლო­ე­ბით 200 ტრაქ­ტა­ტი, რომ­ლე­ბიც მო­ი­ცა­ვენ ყვე­ლა­ზე გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი ცოდ­ნის დარ­გებს. ალ-ფა­რა­ბიმ კო­მენ­ტა­რე­ბი და­წე­რა არის­ტო­ტე­ლეს ისე­თი ნაშ­რო­მე­ბი­სათ­ვის, რო­გო­რიც არის „კა­ტე­გო­რია“, „ჰერ­მე­ნევ­ტი­კა“, „სო­ფის­ტი­კა“, „რი­ტო­რი­კა“, „ლო­გი­კა“ და „პო­ე­ტი­კა“, ასე­ვე პორ­ფი­რი­ის „ფი­ლო­სო­ფი­ის შე­სავ­ლის­თვის“ და სხვა მო­აზ­როვ­ნე­ე­ბის.

ალ-ფა­რა­ბის ორი­გი­ნა­ლი ნაშ­რო­მე­ბი­დან ყვე­ლა­ზე ცნო­ბი­ლია „სიბ­რძნის მარ­გა­ლი­ტე­ბის“ ტრაქ­ტა­ტი, „კე­თილ­შო­ბი­ლუ­რი ქა­ლა­ქის მცხოვ­რებ­ლე­ბის შე­ხე­დუ­ლე­ბე­ბის შე­სა­ხებ ტრაქ­ტა­ტი“, „ფი­ლო­სო­ფი­უ­რი ტრაქ­ტა­ტე­ბი“ და „დიდი წიგ­ნი მუ­სი­კა­ზე“, რო­მელ­მაც მას ცნო­ბა­დო­ბა მო­უ­ტა­ნა შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ევ­რო­პა­ში.

„მეც­ნი­ე­რე­ბე­ბის კლა­სი­ფი­კა­ცი­ის შე­სა­ხებ“ ტრაქ­ტატ­ში ალ-ფა­რა­ბიმ მკაც­რი თან­მიმ­დევ­რო­ბით ჩა­მოთ­ვა­ლა თა­ვი­სი დრო­ის მეც­ნი­ე­რე­ბე­ბი და გან­სა­ზღვრა თი­თო­ე­უ­ლი კვლე­ვის სა­გა­ნი. „ალ­მა­გეს­ტის“ და­ნარ­თე­ბის წიგ­ნის“ ტრი­გო­ნო­მეტ­რი­ულ თა­ვებ­ში მან გა­მოკ­ვე­თა ძი­რი­თა­დი ცნე­ბე­ბი ტრი­გო­ნო­მეტ­რი­ულ ხა­ზებ­ზე და ტრი­გო­ნო­მეტ­რი­უ­ლი ცხრი­ლე­ბის შედ­გე­ნის პრინ­ცი­პე­ბის შე­სა­ხებ.

„ევკლი­დეს პირ­ვე­ლი და მე­ხუ­თე წიგ­ნე­ბის შე­სავ­ლებ­ში სირ­თუ­ლე­ებ­ზე კო­მენ­ტა­რებ­ში“ ალ-ფა­რა­ბიმ გა­ნი­ხი­ლა გე­ო­მეტ­რი­ის ძი­რი­თა­დი ცნე­ბე­ბი და გა­აკ­რი­ტი­კა ევკლი­დეს ამ ცნე­ბე­ბის გად­მო­ცე­მის თან­მიმ­დევ­რო­ბა არის­ტო­ტე­ლეს ფი­ლო­სო­ფი­ის თვალ­საზ­რი­სით.

ალ-ფა­რა­ბის ხელ­ნა­წე­რე­ბი მი­მო­ფან­ტუ­ლია მსოფ­ლი­ოს მრა­ვალ ბიბ­ლი­ო­თე­კა­ში. ასე­ვე მრა­ვალ­რი­ცხო­ვა­ნია მეც­ნი­ერ­თა ჯგუ­ფე­ბი, რომ­ლე­ბიც ალ-ფა­რა­ბის მემ­კვიდ­რე­ო­ბის შეს­წავ­ლით იყ­ვნენ და­კა­ვე­ბულ­ნი.

ალ-ფა­რა­ბის სა­ხე­ლი მტკი­ცედ შე­ვი­და მეც­ნი­ე­რე­ბის და კულ­ტუ­რის მსოფ­ლიო ის­ტო­რი­ა­ში. მისი ნაშ­რო­მე­ბი, რომ­ლებ­მაც დიდი გავ­ლე­ნა მო­ახ­დი­ნეს ევ­რო­პულ რე­ნე­სანსზე, გახ­და და­სავ­ლე­თი­სა და აღ­მო­სავ­ლე­თის კულ­ტუ­რე­ბი­სა და ფი­ლო­სო­ფი­ე­ბის და­ახ­ლო­ე­ბის და­მა­კავ­ში­რე­ბე­ლი ხიდი.

ალ-ფა­რა­ბის ნაშ­რო­მე­ბის თარ­გმა­ნე­ბი ლა­თი­ნურ და ებ­რა­ულ ენებ­ზე შუ­ა­სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ევ­რო­პა­ში სრულ­დე­ბო­და ძა­ლი­ან დიდი ხნის წინ (XII-XIII სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში), ხოლო 1930–1932 წწ. პა­რიზ­ში გა­მოქ­ვეყ­ნდა „დიდი წიგ­ნი მუ­სი­კა­ზე“-ს პირ­ვე­ლი ნა­წი­ლის თარ­გმა­ნი ფრან­გულ ენა­ზე, რო­მე­ლიც ფრან­გმა მეც­ნი­ე­რე­მა ერ­ლან­ჟემ თარ­გმნა.

ალ-ფა­რა­ბის ფი­ლო­სო­ფია

ალ-ფა­რა­ბი ნამ­დვი­ლად იყო მსოფ­ლიო დო­ნის ადა­მი­ა­ნი, თა­ვის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში მან და­ახ­ლო­ვა და სინ­თერ­ზი­რე­ბა მო­ახ­დი­ნა არა­ბუ­ლი, სპარ­სუ­ლი, ბერ­ძნუ­ლი, ინ­დუ­რი და სა­კუ­თა­რი, თურ­ქის­ტუ­ლი კულ­ტუ­რის ყვე­ლა­ზე ღი­რე­ბუ­ლი მიღ­წე­ვე­ბის. უკა­ნას­კნე­ლის გა­მო­ძა­ხი­ლი გან­სა­კუთ­რე­ბით ნათ­ლად ჩანს მის ცნო­ბილ „კი­ტაბ ალ-მუ­ზიკ ალ-ქა­ბირ­ში“ („მუ­სი­კის დიდი წიგ­ნი“). მაგ­რამ ის იყო არა მხო­ლოდ მეც­ნი­ერ-ჰუ­მა­ნი­ტა­რი, რო­მელ­მაც და­ახ­ლო­ვა გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი კულ­ტუ­რუ­ლი ტრა­დი­ცი­ე­ბი, მას­ში ცხოვ­რობ­და მეც­ნი­ე­რე­ბის რე­ფორ­მა­ტო­რის გე­ნი­ო­სი, რო­მე­ლიც ცდი­ლობ­და თა­ვი­სი დრო­ის ცოდ­ნის სის­ტე­მა­ტი­ზი­რე­ბას, რაც აი­სა­ხა მის ტრაქ­ტატ­ში „სი­ტყვა მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა კლა­სი­ფი­კა­ცი­ის შე­სა­ხებ.“

„ტრაქ­ტატ­ში შე­ხე­დუ­ლე­ბებ­ზე კე­თილ­შო­ბი­ლუ­რი ქა­ლა­ქის მცხოვ­რებ­თათ­ვის“ ავ­ტო­რი ათა­ნაბ­რებს სა­ზო­გა­დო­ე­ბას სა­ხელ­მწი­ფოს­თან და მი­იჩ­ნევს, რომ ადა­მი­ა­ნის მოღ­ვა­წე­ო­ბის მი­ზა­ნი - ბედ­ნი­ე­რე­ბაა. მისი მიღ­წე­ვა, ალ-ფა­რა­ბის აზ­რით, შე­საძ­ლე­ბე­ლია გო­ნივ­რუ­ლი შე­მეც­ნე­ბით. „ქა­ლა­ქი“ გახ­დე­ბა კე­თილ­შო­ბი­ლუ­რი მა­შინ, ამ­ტკი­ცებ­და ალ-ფა­რა­ბი, რო­დე­საც მას­ში სა­პა­ტიო ად­გილს მეც­ნი­ე­რე­ბა და ხე­ლოვ­ნე­ბა და­ი­კა­ვებს, რო­დე­საც მო­აზ­როვ­ნე ადა­მი­ა­ნე­ბი არა მხო­ლოდ შე­ი­ნარ­ჩუ­ნე­ბენ თა­ვის პა­ტივ­სა და ღირ­სე­ბას, არა­მედ თა­ვი­სი მა­გა­ლი­თით და ზე­მოქ­მე­დე­ბით თა­ნა­მო­ქა­ლა­ქე­ე­ბის სუ­ლი­ე­რე­ბა­ზე, რო­გორც მმარ­თვე­ლე­ბის, ასე­ვე დაქ­ვემ­დე­ბა­რე­ბუ­ლე­ბის, ყვე­ლა­სათ­ვის ნორ­მად აქ­ცე­ვენ სრულ­ყო­ფი­ლე­ბის­კენ სწრაფ­ვას. ალ-ფა­რა­ბი კე­თილ­შო­ბი­ლურ ქა­ლაქს უპი­რი­სი­პი­რებს უმე­ცარ და და­კარ­გულ ქა­ლაქს, ნამ­დვი­ლად კე­თილ ადა­მი­ანს კი იმას, რო­მე­ლიც ცხოვ­რობს და­ბა­ლი ფა­სე­უ­ლო­ბე­ბით სიც­რუ­ე­ში, ცი­ლის­წა­მე­ბა­სა და ქედ­მაღ­ლო­ბა­ში.

ძვე­ლი ბერ­ძნუ­ლი ჰუ­მა­ნი­ტა­რუ­ლი აზ­რე­ბის სა­უ­კე­თე­სო მა­გა­ლი­თებ­ზე დაყ­რდნო­ბით, ალ-ფა­რა­ბიმ გა­აკ­რი­ტი­კა მისი მთე­ლი რიგი დე­ბუ­ლე­ბე­ბი, გან­სა­კუთ­რე­ბით პლა­ტო­ნის სო­ცი­ა­ლურ-პო­ლი­ტი­კუ­რი სწავ­ლე­ბა. გან­სხვა­ვე­ბით ძვე­ლი ბერ­ძნუ­ლი ფი­ლო­სო­ფო­სე­ბი­სა­გან, ის არ ზღუ­დავ­და „ადა­მი­ა­ნის“ ცნე­ბას ეთ­ნი­კუ­რი ჩარ­ჩო­ე­ბით. ალ-ფა­რა­ბი ამ­ტკი­ცებ­და, რომ ადა­მი­ა­ნე­ბის შე­მეც­ნე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბა არ არის და­მო­კი­დე­ბუ­ლი ეროვ­ნულ, რა­სობ­რივ, სო­ცი­ა­ლურ, რე­ლი­გი­ურ კუთ­ვნი­ლე­ბებ­ზე.

ალ-ფა­რა­ბი პე­და­გო­გი­კის რე­ფორ­მა­ტო­რი­ვით აზ­როვ­ნებ­და, რო­მე­ლიც ცდი­ლობ­და ცოდ­ნის მი­წო­დე­ბას ხალ­ხის მა­სის­თვის და გა­ნათ­ლე­ბის კა­ცობ­რი­ო­ბა­ში ადა­მი­ა­ნო­ბის გან­ვი­თა­რე­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბას. მისი ფი­ლო­სო­ფი­უ­რი მო­საზ­რე­ბე­ბის არაჩ­ვე­უ­ლებ­რი­ვო­ბა და გამ­ბე­და­ო­ბა გარ­კვე­ულ წი­ნა­აღ­მდე­გო­ბა­ში მო­დი­ო­და სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ აზ­რთან. ის გან­სა­კუთ­რე­ბულ და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბას იჩენ­და თა­ვის აზ­როვ­ნე­ბა­ში და თან­მიმ­დევ­რუ­ლად იცავ­და თა­ვის შე­ხე­დუ­ლე­ბებს.

მან სი­ცო­ცხლის ბოლო წლე­ბი ალე­პო­სა და და­მას­კო­ში გა­ა­ტა­რა, მან არ­ჩია სა­სახ­ლის აურ­ზა­უ­რის­გან მო­შო­რე­ბით ცხოვ­რე­ბა. იგი გარ­და­იც­ვა­ლა 950 წელს ქ. და­მას­კო­ში 80 წლის ასაკ­ში და დაკ­რძა­ლულ იქნა ეგ­რედ წო­დე­ბუ­ლი მცი­რე ჭიშ­კრის უკან.

ალ-ფა­რა­ბის სა­ხე­ლი ყა­ზა­ხეთ­ში

და­მო­უ­კი­დე­ბელ ყა­ზა­ხეთ­ში ალ-ფა­რა­ბის სა­ხელს გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი ყუ­რა­დღე­ბა ეთ­მო­ბა. დღეს ალ-ფა­რა­ბის სა­ხელს ატა­რებს ქვეყ­ნის ერთ-ერთი წამ­ყვა­ნი უმაღ­ლე­სი სა­გან­მა­ნათ­ლებ­ლო და­წე­სე­ბუ­ლე­ბა, ყა­ზა­ხე­თის ეროვ­ნუ­ლი უნი­ვერ­სი­ტე­ტი. ალ-ფა­რა­ბის სა­ხე­ლი ასე­ვე ყა­ზა­ხე­თის სხვა­დას­ხვა ქა­ლა­ქე­ბის ქუ­ჩებს აქვთ მი­ნი­ჭე­ბუ­ლი, მათ შო­რის ერთ-ერთ მთა­ვარ გამ­ზირს ქ. ალმა-ატა­ში.

„Әл-Фараби мұрасы“ („ალ-ფა­რა­ბის მემ­კვიდ­რე­ო­ბა“) წიგ­ნის გა­მოფ­ნა­ზე ყა­ზა­ხე­თის რეს­პუბ­ლი­კის ეროვ­ნულ ბიბ­ლი­ო­თე­კა­ში წარ­მოდ­გე­ნი­ლია 400 მეტი წიგ­ნი, ფო­ტო­ე­ბი, რუ­კე­ბი, ცი­ტა­ტე­ბი, რომ­ლე­ბიც მოგ­ვი­თხრო­ბენ ალ-ფა­რა­ბის ცხოვ­რე­ბა­სა და მოღ­ვა­წე­ო­ბა­ზე.

2010 წელს იუ­ნეს­კოს ეგი­დით ყა­ზა­ხი პო­ე­ტი­სა და სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი მოღ­ვა­წის ოლ­ჟას სუ­ლე­ი­მა­ნო­ვის ინი­ცი­ა­ტი­ვით გა­ი­მარ­თა სა­ერ­თა­შო­რი­სო მრგვა­ლი მა­გი­და „ალ-ფა­რა­ბი და ევ­რო­პუ­ლი რე­ნე­სან­სი“ მეც­ნი­ე­რე­ბის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით ორი ათე­უ­ლი ქვეყ­ნი­დან.

2014 წლი­დან ალ-ფა­რა­ბის სა­ხე­ლო­ბის ყა­ზა­ხე­თის ეროვ­ნულ უნი­ვერ­სი­ტეტ­ში ყო­ველ­წლი­უ­რად იმარ­თე­ბა სა­ერ­თა­შო­რი­სო „ფა­რა­ბე­უ­ლი წა­კი­თხვე­ბი“ სტუ­დენ­ტე­ბის­თვი­სა და ახა­ლა­გაზ­რდა მეც­ნი­ერ­თათ­ვის, ასე­ვე „ფა­რა­ბის ოლიმ­პი­ა­და“ უფ­როსკლა­სელ­თათ­ვის. უნი­ვერ­სი­ტეტ­ში ინერ­გე­ბა სა­მეც­ნი­ე­რო-ინო­ვა­ცი­უ­რი პრო­ექ­ტი „ალ-ფა­რა­ბის უნი­ვერ­სი­ტე­ტი Smart city“, ალ-ფა­რა­ბის ნაშ­რო­მებ­თან და­კავ­ში­რე­ბულ თე­მებ­ზე, ხდე­ბა სა­მა­გის­ტრო და სა­დოქ­ტო­რო დი­სერ­ტა­ცი­ე­ბის დაც­ვა ფა­რა­ბის მცდო­ნე­თა მოწ­ვე­ვით სხვა­დას­ხვა ქვეყ­ნე­ბი­დან.

მკითხველის კომენტარები / 12 /
თარიღის მიხედვით
მოწონების მიხედვით
უტრუხუნე
42

ეს ვინმეს აინტერესებს? თუ სხვა ვერაფერით ავსებთ გვერდს.

გიორგი
4

მაგ პერიოდში საქართველოს ყავდა მსგავსი მეცნიერი?

დღის ვიდეო
00:00 / 00:00
უძრავი ქონება საქართველოში: ეკონომიკაზე გავლენა, ტენდენციები და პროგნოზები
ავტორი:

წელს შუა საუკუნეების ფილოსოფოსის, აბუ-ნასრ იბნ-მუხამმედ ალ-ფარაბის 1150 წლისთავი აღინიშნება

წელს შუა საუკუნეების ფილოსოფოსის, აბუ-ნასრ იბნ-მუხამმედ ალ-ფარაბის 1150 წლისთავი აღინიშნება

მიმდინარე წელს იუნესკოს ეგიდით შუა საუკუნეების აღმოსავლური ფილოსოფოსის აბუ-ნასრ იბნ-მუხამმედ ალ-ფარაბის 1150 წლისთავი აღინიშნება. ყაზახეთისთვის ეს თარიღი განსაკუთრებულია, რადგანაც არისტოტელეს და პლატონის მიმდევარი, რომელმაც ძლიერი გავლენა მოახდინა აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ფილოსოფიური სკოლების განვითარებაზე, ალ-ფარაბი დაიბადა თანამედროვე ყაზახეთის ტერიტორიაზე.

ფილოსოფოსის სამშობლოში იუბილე აღინიშნება სახელმწიფო მასშტაბით. ყაზახეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტმა კასსიმ-ჟომარტ ტოკაევმა აღნიშნა თანამედროვეების მიერ ალ-ფარაბის მემკვიდრეობის მნიშვნელობის გათვალისწინება, რომლებიც დღეს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენენ საზოგადოებრივი ცნობიერების მოდერნიზაციის კონტექსტში და ახალგაზრდობის ღირებულებების ორიენტირების ფორმირებისას.

წლის განმავლობაში დაგეგმილი იყო ფილოსოფოსისადმი მიძღვნილი 500 მდე სხვადასხვა ღონისძიების ჩატარება, მათ შორის მრავალი სიმპოზიუმი, საერთაშორისო კონფერენციები და ა.შ. კორონავირუსის და კარანტინის გამო ეს შეხვედრები ტარდება ონლაინ რეჟიმში. მიმდინარე წელს ასევე გამოიცა ალ-ფარაბიზე მრავალი წიგნი, ფილმი.

აღმოსავლეთის გამოჩენილი მოაზროვნე აბუ ნასრ ალ-ფარაბი დაიბადა 870 წელს ქალაქ ფარაბში, რომლესაც მოგვიანებით ოტრარი ეწოდა, რომელიც მდებარეობს იმ ადგილას სადაც მდინარე არისი სირდარიაში ჩაედინება (რაც შეესაბამება თანამედროვე ყაზახეთის ოტრარის რაიონს სამხრეთ ყაზახეთის ოლქს). ის გამოსულია თურქთა პრივილეგირებული ფენიდან, რაზეც მეტყველებს სიტყვა „თარხანი“, მისი სრული სახელის შემადგენლობაში: აბუ-ნასირ მუხამმად იბნ-მუხამმად იბნ-თარხან იბნ-უზლაგ ალ-ფარაბი ათ-თურქი.

მეცნიერების საფუძვლებს აბუ ნასრი გაეცნო ოტრარში, სადაც ის 20 წლამდე ცხოვრობდა, და ჰქონდა შესაძლებლობა გაცნობოდა ფილოსოფიურ და სამეცნიერო ნაწარმოებებს, ზოგი მეცნიერის აზრით, იმ დროისათვის უმდიდრეს ოტრარის ბიბლიოთეკაში, მსოფლიოში მეორე წიგნებისა და ხელნაწერების რიცხვით სახელგანთქმული ალექსანდრიის წიგნსაცავის შემდეგ.

ცხოვრების მრავალი წელი მან გაატარა ბაღდადში, გამოჩენილი მეცნიერებებისა და მოაზროვნეების წრეებში. კერძოდ, ალ-ფარაბის ჰქონდა შესაძლებლობა ძალიან ადრე გაცნობოდა არისტოტელეს, პლატონისა და სხვა ძველი ბერძნული ფილოსოფოსების ნაშრომების დედნებს და გახდა აღმოსავლეთის პერიპატეტიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, რასთან დაკავშირებითაც, მან მიიღო მეტსახელი „მეორე მასწავლებელი“ არისტოტელეს შემდეგ.

ალ-ფარაბისა და არისტოტელეს ბევრი საერთო აქვთ: ფართო და მრავალმხრივი სამეცნიერო ინტერესები, ყოფიერების და მასში ადამიანის ადგილის ფილოსოფიურად გააზრება, სიახლოვე „საყოველთაოდ მიჩნეული აზრისა“ და ხალხის პრაქტიკულ ცხოვრებისეული სიბრძნისადმი. ალ-ფარაბიმ საკუთარი წვლილი შეიტანა ლოგიკის მეცნიერებაში, რომელიც პირველად ბერძენმა წინამორბედმა შეიმუშავა.

  • ალ-ფარაბის მემკვიდრეობა

აბუ ნასრ ალ-ფარაბის ინტერესთა შორის იყო ასტრონომია, ლოგიკა, მუსიკის თეორია, მათემატიკა, სოციოლოგია, ეთიკა, მედიცინა, ფსიქოლოგია, ფილოსოფია და სამართალი. ალ-ფარაბი ნამყოფი იყო ბუხარაში, მერვიში, ხორანში, ალექსანდრიაში, კაიროშო, დამასკოში, ბაღდადში, რამაც ხელი შეუწყო მოაზროვნის მრავალმხრივ განვითარებას და 70-მდე ენისა და დიალექტის დაუფლებას (თავისუფლად ფლობდა თურქულ, არაბულ, ბერძნულ, სპარსულ ენებს, რაზეც მოწმობს მისი ნამუშევრები სხვადასხვა აღმოსავლურ დიალექტებზე).

მან დატოვა მდიდარი სამეცნიერო მემკვიდრეობა - დაახლოებით 200 ტრაქტატი, რომლებიც მოიცავენ ყველაზე განსხვავებული ცოდნის დარგებს. ალ-ფარაბიმ კომენტარები დაწერა არისტოტელეს ისეთი ნაშრომებისათვის, როგორიც არის „კატეგორია“, „ჰერმენევტიკა“, „სოფისტიკა“, „რიტორიკა“, „ლოგიკა“ და „პოეტიკა“, ასევე პორფირიის „ფილოსოფიის შესავლისთვის“ და სხვა მოაზროვნეების.

ალ-ფარაბის ორიგინალი ნაშრომებიდან ყველაზე ცნობილია „სიბრძნის მარგალიტების“ ტრაქტატი, „კეთილშობილური ქალაქის მცხოვრებლების შეხედულებების შესახებ ტრაქტატი“, „ფილოსოფიური ტრაქტატები“ და „დიდი წიგნი მუსიკაზე“, რომელმაც მას ცნობადობა მოუტანა შუა საუკუნეების ევროპაში.

„მეცნიერებების კლასიფიკაციის შესახებ“ ტრაქტატში ალ-ფარაბიმ მკაცრი თანმიმდევრობით ჩამოთვალა თავისი დროის მეცნიერებები და განსაზღვრა თითოეული კვლევის საგანი. „ალმაგესტის“ დანართების წიგნის“ ტრიგონომეტრიულ თავებში მან გამოკვეთა ძირითადი ცნებები ტრიგონომეტრიულ ხაზებზე და ტრიგონომეტრიული ცხრილების შედგენის პრინციპების შესახებ.

„ევკლიდეს პირველი და მეხუთე წიგნების შესავლებში სირთულეებზე კომენტარებში“ ალ-ფარაბიმ განიხილა გეომეტრიის ძირითადი ცნებები და გააკრიტიკა ევკლიდეს ამ ცნებების გადმოცემის თანმიმდევრობა არისტოტელეს ფილოსოფიის თვალსაზრისით.

ალ-ფარაბის ხელნაწერები მიმოფანტულია მსოფლიოს მრავალ ბიბლიოთეკაში. ასევე მრავალრიცხოვანია მეცნიერთა ჯგუფები, რომლებიც ალ-ფარაბის მემკვიდრეობის შესწავლით იყვნენ დაკავებულნი.

ალ-ფარაბის სახელი მტკიცედ შევიდა მეცნიერების და კულტურის მსოფლიო ისტორიაში. მისი ნაშრომები, რომლებმაც დიდი გავლენა მოახდინეს ევროპულ რენესანსზე, გახდა დასავლეთისა და აღმოსავლეთის კულტურებისა და ფილოსოფიების დაახლოების დამაკავშირებელი ხიდი.

ალ-ფარაბის ნაშრომების თარგმანები ლათინურ და ებრაულ ენებზე შუასაუკუნეების ევროპაში სრულდებოდა ძალიან დიდი ხნის წინ (XII-XIII საუკუნეებში), ხოლო 1930–1932 წწ. პარიზში გამოქვეყნდა „დიდი წიგნი მუსიკაზე“-ს პირველი ნაწილის თარგმანი ფრანგულ ენაზე, რომელიც ფრანგმა მეცნიერემა ერლანჟემ თარგმნა.

ალ-ფარაბის ფილოსოფია

ალ-ფარაბი ნამდვილად იყო მსოფლიო დონის ადამიანი, თავის შემოქმედებაში მან დაახლოვა და სინთერზირება მოახდინა არაბული, სპარსული, ბერძნული, ინდური და საკუთარი, თურქისტული კულტურის ყველაზე ღირებული მიღწევების. უკანასკნელის გამოძახილი განსაკუთრებით ნათლად ჩანს მის ცნობილ „კიტაბ ალ-მუზიკ ალ-ქაბირში“ („მუსიკის დიდი წიგნი“). მაგრამ ის იყო არა მხოლოდ მეცნიერ-ჰუმანიტარი, რომელმაც დაახლოვა განსხვავებული კულტურული ტრადიციები, მასში ცხოვრობდა მეცნიერების რეფორმატორის გენიოსი, რომელიც ცდილობდა თავისი დროის ცოდნის სისტემატიზირებას, რაც აისახა მის ტრაქტატში „სიტყვა მეცნიერებათა კლასიფიკაციის შესახებ.“

„ტრაქტატში შეხედულებებზე კეთილშობილური ქალაქის მცხოვრებთათვის“ ავტორი ათანაბრებს საზოგადოებას სახელმწიფოსთან და მიიჩნევს, რომ ადამიანის მოღვაწეობის მიზანი - ბედნიერებაა. მისი მიღწევა, ალ-ფარაბის აზრით, შესაძლებელია გონივრული შემეცნებით. „ქალაქი“ გახდება კეთილშობილური მაშინ, ამტკიცებდა ალ-ფარაბი, როდესაც მასში საპატიო ადგილს მეცნიერება და ხელოვნება დაიკავებს, როდესაც მოაზროვნე ადამიანები არა მხოლოდ შეინარჩუნებენ თავის პატივსა და ღირსებას, არამედ თავისი მაგალითით და ზემოქმედებით თანამოქალაქეების სულიერებაზე, როგორც მმართველების, ასევე დაქვემდებარებულების, ყველასათვის ნორმად აქცევენ სრულყოფილებისკენ სწრაფვას. ალ-ფარაბი კეთილშობილურ ქალაქს უპირისიპირებს უმეცარ და დაკარგულ ქალაქს, ნამდვილად კეთილ ადამიანს კი იმას, რომელიც ცხოვრობს დაბალი ფასეულობებით სიცრუეში, ცილისწამებასა და ქედმაღლობაში.

ძველი ბერძნული ჰუმანიტარული აზრების საუკეთესო მაგალითებზე დაყრდნობით, ალ-ფარაბიმ გააკრიტიკა მისი მთელი რიგი დებულებები, განსაკუთრებით პლატონის სოციალურ-პოლიტიკური სწავლება. განსხვავებით ძველი ბერძნული ფილოსოფოსებისაგან, ის არ ზღუდავდა „ადამიანის“ ცნებას ეთნიკური ჩარჩოებით. ალ-ფარაბი ამტკიცებდა, რომ ადამიანების შემეცნების შესაძლებლობა არ არის დამოკიდებული ეროვნულ, რასობრივ, სოციალურ, რელიგიურ კუთვნილებებზე.

ალ-ფარაბი პედაგოგიკის რეფორმატორივით აზროვნებდა, რომელიც ცდილობდა ცოდნის მიწოდებას ხალხის მასისთვის და განათლების კაცობრიობაში ადამიანობის განვითარებასთან დაკავშირებას. მისი ფილოსოფიური მოსაზრებების არაჩვეულებრივობა და გამბედაობა გარკვეულ წინააღმდეგობაში მოდიოდა საზოგადოებრივ აზრთან. ის განსაკუთრებულ დამოუკიდებლობას იჩენდა თავის აზროვნებაში და თანმიმდევრულად იცავდა თავის შეხედულებებს.

მან სიცოცხლის ბოლო წლები ალეპოსა და დამასკოში გაატარა, მან არჩია სასახლის აურზაურისგან მოშორებით ცხოვრება. იგი გარდაიცვალა 950 წელს ქ. დამასკოში 80 წლის ასაკში და დაკრძალულ იქნა ეგრედ წოდებული მცირე ჭიშკრის უკან.

ალ-ფარაბის სახელი ყაზახეთში

დამოუკიდებელ ყაზახეთში ალ-ფარაბის სახელს განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა. დღეს ალ-ფარაბის სახელს ატარებს ქვეყნის ერთ-ერთი წამყვანი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება, ყაზახეთის ეროვნული უნივერსიტეტი. ალ-ფარაბის სახელი ასევე ყაზახეთის სხვადასხვა ქალაქების ქუჩებს აქვთ მინიჭებული, მათ შორის ერთ-ერთ მთავარ გამზირს ქ. ალმა-ატაში.

„Әл-Фараби мұрасы“ („ალ-ფარაბის მემკვიდრეობა“) წიგნის გამოფნაზე ყაზახეთის რესპუბლიკის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში წარმოდგენილია 400 მეტი წიგნი, ფოტოები, რუკები, ციტატები, რომლებიც მოგვითხრობენ ალ-ფარაბის ცხოვრებასა და მოღვაწეობაზე.

2010 წელს იუნესკოს ეგიდით ყაზახი პოეტისა და საზოგადოებრივი მოღვაწის ოლჟას სულეიმანოვის ინიციატივით გაიმართა საერთაშორისო მრგვალი მაგიდა „ალ-ფარაბი და ევროპული რენესანსი“ მეცნიერების მონაწილეობით ორი ათეული ქვეყნიდან.

2014 წლიდან ალ-ფარაბის სახელობის ყაზახეთის ეროვნულ უნივერსიტეტში ყოველწლიურად იმართება საერთაშორისო „ფარაბეული წაკითხვები“ სტუდენტებისთვისა და ახალაგაზრდა მეცნიერთათვის, ასევე „ფარაბის ოლიმპიადა“ უფროსკლასელთათვის. უნივერსიტეტში ინერგება სამეცნიერო-ინოვაციური პროექტი „ალ-ფარაბის უნივერსიტეტი Smart city“, ალ-ფარაბის ნაშრომებთან დაკავშირებულ თემებზე, ხდება სამაგისტრო და სადოქტორო დისერტაციების დაცვა ფარაბის მცდონეთა მოწვევით სხვადასხვა ქვეყნებიდან.

ღია მუზეუმი, ჩანჩქერები, წისქვილები და ღვინის მარანი - მთიანაჭარას კაპნისთავის ტურისტული ბილიკი შეემატა

„ვოლვოს უსაფრთხოების ცენტრი“ 20 წლის იუბილეს აღნიშნავს

"მიმდინარეობს რამდენიმე სავარაუდო შემთხვევის კვლევა..." - რას ამბობს ამირან გამყრელიძე Covid 19-ით რეინფიცირების შემთხვევებზე